پسر چهارم از آن خاتون ، تولوى خان ، كه لقب او يكه‌نوين ( يكانويان ) و الغ‌نوين بود . و چنگيز خان هميشه او را نوكر ( نوكار ) مىناميد « 1 » ، و اكثر اوقات ملازم ركاب پدر بود ، و در جنگ‌ها از وى آثار جميله به ظهور مىرسيد . و تولوى به زبان مغولى « آينه » باشد . و منگوقاآن و قوبيلاى قاآن و هلاكو خان و اريق بوقا فرزندان اويند ، و داستان هريكى بعد از اين عليحده خواهد آمد ان شاء اللّه تعالى . و اين چهار پسر چنگيز خان همه كافى و عاقل و بهادر و دلاور بودند و مملكت چنگيز خان را به مثابهء چهار ركن . و او هريكى از ايشان را پادشاهى تصوّر مىكرد ، و اينها را چهار كولوگ مىگفتند . و كولوگ به معنى سرآمد است . و اسامى دختران پنجگانه كه از اين خاتون بودند اين [ ها ] ست : دختر بزرگ ، قوجين بيگى . در ابتدا او را جهت توساقا « 2 » ، پسر سنگون « 3 » [ و ] نبيرهء اونگ خان مىخواسته ، و چون آن وصلت به اتمام نرسيد و ميانهء ايشان كدورت و كلفت به هم رسيد ، آن مهم به آنجا انجاميد كه اونگ خان بالكلّيه مستأصل و ناچيز شد . بعد از آن او را به پسر نكون ، بوتوكورگان ، از قوم ايكيراس دادند . دختر دويم ، چيچگان . او را به پسر نوقوته‌بيگى « 4 » پادشاه قوم اويرات « 5 » ، تورالچى كورگان « 6 » داده . دختر سيم ، آلاقاىبيگى . او را به پسر [ پادشاه ] اونگوت ، چينگوى « 7 » داده . دختر چهارم ، تومالون . او را به پسر پادشاه قنقرات داده ، نام او كورگان . هرچند كورگان داماد را گويند ، اما نام او هم كورگان بود . دختر پنجم ، آلتالون . و آلتالوقان نيز او را مىگفتند . و او را به پسر تايچو كورگان « 8 » داده از قوم اولقونوت ، نام [ او ] جاؤر ساچان . و تايچو كورگان ، برادر مادر چنگيز خان بود . و چنگيز خان اين دختر را از همهء دختران عزيزتر مىداشت و بسيار مايل او بود . خاتون بزرگ ديگر چنگيز خان قولان خاتون بود ، دختر طاير اوسون ، پيشواى قوم اوهزمرگيت « 9 » كه به موجب فرمان ايل شده و اين دختر را به رسم پيشكش آورده . از اين خاتون چنگيز خان را يك پسر بود كولگان نام ، و اين پسر را مرتبهء چهار پسر ننهاده . و او را نيز چهار پسر بود . بزرگ‌تر را نام قوچه « 10 » بود . و چون كولگان وفات يافت ، چنگيز خان شش هزار

--> ( 1 ) . به گفته ميرخواند او را تچگين نيز مىناميدند . - روضة الصفا ، چاپ زرياب خويى ، ص 709 . ( 2 ) . متن : توسن بوقا . ( 3 ) . متن : سكون . ( 4 ) . قوتوقه بيكى . ( 5 ) . متن : اوراوت . ( 6 ) . متن : تول الحى كوركان . ( 7 ) . متن : حكرى . ( 8 ) . متن : باجو كورگان . ( 9 ) . متن : اورهاد مرگيت . ( 10 ) . متن : فوجه .